COMPUTER
Hardware-software-windows-network-short stories 
قالب وبلاگ

شیخ مفید، محمدبن محمدبن نعمان، متکلم و فقیه بزرگ شیعه امامیه همان کسی است که ابن ندیم در الفهرست (فن دوم، مقاله پنجم) از وی با لقب A«ابن المعلمA» یاد کرده است. ولادت او در سال 338 ه .ق گزارش شده است (عقلانی، ابن حجر، لسان المیزان ج 5، ص 368)، شیخ مفید در یک خانواده اصیل شیعی پا به عرصه وجود نهاد. (محل تولد وی ظاهراً حومه بغداد است که نام آن منطقه A«واسطA» یا A«عکبریA» بوده است). (همان، ص 368)تحصیلات اولیه خود را در زادگاهش به پایان رساند و به همراه پدرش به بغداد آمد و نزد ابوعبدالله معروف به A«جعلA» به تحصیل پرداخت، سپس از محضر بزرگان فقه و کلام اسلامی استفاده کرد تا این که در این دو علم به درجه اجتهاد رسید.
اساتید وی از معروف ترین فقها و متکلمین زمان خویش بودند. محدث بزرگوار A«حاج میرزا حسین نوریA» در اثر گرانقدرش A«خاتمه مستدرک الوسائلA»، پنجاه تن از استادان شیخ مفید را نام می برد که از جمله آنها، جعفربن محمد قولویه قمی، محمدبن علی بن بابویه قمی(شیخ صدوق) و ابن جنید اسکافی است. برای درک بهتر اهمیت شخصیت والای علمی او ابتدا دورنمایی از عصر او را تشریح کرده و سپس به شرح مختصری از زندگانی پرحادثه او می پردازیم.
بعد از قیام نافرجام مختار ثقفی تمام حرکت ها و جنبش های ضد ستمگران به نام طرفداری از A«آل رسولA» بود. همه این جنبش ها برای تحقق یک هدف تلاش می کردند و آن برانداختن حکومت نژادپرست اموی و تأسیس حکومت قرآنی بر اساس عدل و مساوات بود. اما در عمل حکومت عباسی از این فرصت استفاده کرد و به جای حکومت اموی نشست تنها با این تفاوت که قوه اجرایی در دست عناصر ایرانی بود.
پس از این دوره سیاه، متفکران شیعه به این فکر افتادند که نخست اندیشه های اعتقادی و اصولی شیعه را به مردم بیاموزند و آنان را با مفهوم عدالت و مساوات و احکام اسلامی آشناتر سازند. در همین راستا از قرن دوم هجری به بعد متکلمان شیعه و شاگردان امام باقر و امام صادق(ع) تلاش کردند، اصول معتقدات شیعه را بر پایه منطق عقلی و در قالب کلام شیعی بیان نمایند.
تا اواسط قرن چهارم موقعیت شیعیان در کشورهای خاورمیانه بسیار ممتاز بود و به اوج اقتدار خویش رسید، زیرا از یک سو خلفای فاطمی که شیعه اسماعیلی بودند، در مصر دولت مقتدری را تشکیل داده و از شکوه و جلال دربار بغداد کاستند و از سوی دیگر سیف الدوله حمدانی و امرای آن خاندان، در شام حکومت شیعی تشکیل دادند و نیز در مشرق و جنوب شرقی و شمال ایران، صفاریان و طاهریان موقعیت مناسبی را برای شیعیان در قلمرو خویش فراهم نمودند.
از همه مهم تر ظهور دولت نیرومند آل بویه بود که از شیعیان با اخلاص به شمار می آمدند. تأسیس حوزه های علمی و نشر معارف و حقایق اهل بیت(علیهم السلام) در این دوران شدت بیشتری گرفت. مسافرت های ثقه الاسلام کلینی(صاحب A«الکافیA») و شیخ صدوق دو پیشوای بزرگ شیعه به بغداد و اقامت آنها در مرکز خلافت از آزادی شیعیان در آن عصر حکایت می کند(جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران، ج 2، ص 299 تا370 ).شیخ مفید در چنین فضای فکری و عقیدتی بود که پا به عرصه علم و دانش آن روزگار نهاد.
در زمان شیخ مفید علم کلام و اصول فقه در میان دانشمندان اهل سنت رونقی بسزا یافته بود و فقها و متکلمین بسیاری از اطراف بلاد اسلامی در بغداد گرد آمده و در رشته های گوناگون علمی به خصوص اصول عقاید و دیگر علوم و فنون متداول مشغول بحث و جدل بودند.
هرچند علم کلام پیش از شیخ مفید در میان شیعیان سابقه داشت و با مدارکی که در دست است می توان به ضرس قاطع گفت مبتکر این علم نیز مانند سایر علوم اسلامی، شیعه بوده است، ولی این موضوع از مرحله تألیف و تصنیف و متون کتاب ها و جنبه خصوصی تجاوز نمی کرد.
پیش از شیخ مفید، شیخ صدوق رئیس علمی و دینی شیعیان وقت، سبک ساده ای در تصنیف و تألیف به وجود آورده و آن را مبنای کار خود قرار داده بود. شیخ صدوق در فقه و اصول عقاید با استفاده صریح از آیات قرآن و متن روایات پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) بهره می گرفت و کتاب می نوشت و به همین شیوه نیز فتوا می داد.
سبک ساده شیخ صدوق و طریقه بی آلایش او در بیان احکام و عقاید که از لفاظی و عبارت پردازی های متکلمین و اصولیان عصر خود به کلی پیراسته بود، از یک سو بسیار مطلوب می نمود، اما از سوی دیگر با ادامه آن وضع و سیر پیشرفت اهل تسنن در علوم نامبرده و کوتاهی شیعه در این باره امکان رکود در کار شیعه وجود داشت. بنابراین لزوم یک تحول اساسی در سبک استدلال و نگارش علوم و فنون اسلامی شیعه به خوبی احساس می شد، به خصوص که اهل سنت نیز در این مورد با دیده حقارت به شیعه می نگریستند.

شیخ مفید در ابداع و تعمیم و توسعه این مکتب کوشید و با استفاده از مبانی علم کلام و اصول فقه، راه بحث و استدلال را بر روی شیعیان گشود و اصول فقه را که مانند علم کلام در عصر ائمه طاهرین کم و بیش متداول و معمول بود و اساس نوین آن را استادش A«ابن جنید اسکافیA» و پیش از او A«ابن ابی عقیل عمانیA» فقیه معروف شیعه پی ریزی کرده بودند ولی هنوز مورد توجه دانشمندان شیعه قرار نگرفته بود، به صورت دلپذیری درآورد.

شیخ مفید ابواب فقه را به دقت مورد تجزیه و تحلیل قرار داد و از تشتت و پراکندگی بیرون آورد و هر موضوع از آن را در محل خود جای داد و بدان وسیله راه استفاده احکام را روشن ساخت و از این راه نه تنها شیعیان را به روش استدلال سایر مسلمین آشنا نمود، بلکه از زمان وی تاکنون تمام دانشمندان شیعه بی واسطه یا با واسطه از مکتب او استفاده کرده اند. (دوانی، مفاخر اسلام، ص 241 و 242 به نقل از مقدمه کتاب اوائل المقالات) شیخ طوسی شاگرد ارزنده مکتب او درباره او در A«فهرستA» می نویسد: A«محمد بن محمدبن نعمان، معروف به ابن المعلم، از متکلمان امامیه است.
در عصر خویش ریاست و مرجعیت شیعه به او منتهی گردید. در فقه و کلام بر هر کس دیگر مقدم بود. حافظه خوب و ذهن دقیق داشت و در پاسخ به سؤالات حاضرجواب بود. او بیش از دویست جلد کتاب کوچک و بزرگ دارد. (شیخ طوسی، فهرست، ص 157)

نجاشی شاگرد نامدار و مورد اعتماد شیخ مفید در مورد استاد می گوید: A«فضل او در فقه و حدیث و ثقه بودن او مشهورتر از آن است که توصیف شود. او تألیفات متعددی دارد که می توان از کتب زیر نام برد: المقنعه، الأرکان فی دعائم الدین، الایضاح و الفصاح در امامت، الارشاد العیون و المحاسن و...A» ( نجاشی، رجال، ج 2، ص 327، ص 328)
علامه حلی در مورد شیخ مفید می گوید:A« اوراست حکایتی درباره علت نامگذاری اش به A«مفیدA» که ما آن را در کتاب بزرگ خود- رجال- آورده ایم، مفید معروف به A«ابن المعلمA» بود. از بزرگترین مشایخ شیعه و رئیس و استاد آنهاست. کلیه دانشمندان ما که بعد از وی آمده اند از دانش او استفاده نموده اند.
فضل و دانش او در فقه و کلام و حدیث مشهورتر از آن است که به وصف آید. او موثق ترین و داناترین علمای عصر خود بود. ریاست علمی و دینی طائفه شیعه در زمان او به وی منتهی می گشت...A» (دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج 3، ص 243 و 244، به نقل از مجالس المؤمنین)
همه دانشمندان، رجال و فقها هر جا به نام شیخ مفید یا گفتار او رسیده اند از وی به عنوان سرآمد علمای عقاید و مذاهب اسلامی و به عنوان متفکری برجسته و مصنفی پرکار و دانشمندی سخنور یاد کرده اند، مانند ابن داوود در A«رجالA»، ابن ادریس حلی در A«مستطرفات سرائرA»، علامه مجلسی، وحید بهبهانی، شیخ سیدباقر خوانساری در A«روضات الجناتA» و دیگران.
ابن ندیم، که از معاصران شیخ مفید بوده و مانند او در بغداد می زیسته، در A«الفهرستA» نوشته است: A«ابن المعلم- ابو عبداللهA»، که ریاست متکلمین شیعه در عصر ما به وی رسیده است، او در علم کلام (عقاید و مذاهب) به روش مذهب شیعه بر همه کس پیشی دارد و دانشمندی باهوش و با فراست است.
در الفهرست ابن ندیم در دو مورد از شیخ مفید ذکری به میان آمده اما از تألیفات او نامی دیده نمی شود و به جای آن چند نقطه گذاشته شده است. بعید نیست که حذفی انجام گرفته باشد. (دوانی، علی، همان، ص 245 و 246)

خطیب بغدادی که اندکی پس از وی می زیسته و در کتاب معروف خود A«تاریخ بغدادA» با توجه به تعصب خاص خود، سخنان ناهنجار در مورد شیخ مفید آورده است. (تاریخ بغداد، ج 3، ص 231) سخنان خطیب طوری است که روشنگر این مطلب می باشد که مکتب شیخ مفید تأثیر بسزایی در رواج مذهب اهل بیت عصمت و طهارت داشته است.

به طور کلی دانشمندان اهل سنت را می توان به دو دسته تقسیم کرد: دسته ای که با تعصب و بغض عقاید دانشمندان شیعی را رد کرده اند و دسته ای که با توجه به دیدارها و خواندن مطالب شیعی با انصاف قضاوت کرده اند. اما هر دو دسته به زهد و تقوا و کوشش و ذهن نقاد شیخ مفید اذعان دارند.

شیخ مفید در زمان عضدالدوله دیلمی با عظمت می زیست و با اهل هر مذهبی مناظره و مجادله می کرد ولی این وضع چندان پایدار نماند؛ زیرا بعد از عضدالدوله به واسطه درگیری های شیعه و سنی چند بار شیخ مفید دستگیر و تبعید شد. از جمله به گفته ابن اثیر در سال 393 ه. ق بهاءالدوله دیلمی پسر عضدالدوله، خلیفه عباسی را از خلافت خلع کرد و بغداد در آن موقع سر به شورش برداشت. بهاءالدوله نیز سرلشکر خود را به بغداد فرستاد و او شیعه و سنی را از اظهار مذهب خود منع کرده و شیخ مفید را تبعید کرد. (ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج 15، ص 50)

ابن اثیر همچنین می نویسد: در سال 409 ه. ق سلطان الدوله پسر بهاءالدوله، ابن سهلان را به حکومت بغداد منصوب داشت و چون او وارد بغداد شد، ابوعبدالله بن نعمان، فقیه شیعه را تبعید کرد. (همان، ص 52)

تعداد کثیری از دانشجویان علوم اسلامی از مکتب پرفیض او بهره برده اند که جز پانزده نفر از آنها که در مقدمه A«بحار الانوارA» نام آنها آمده است اطلاع دقیقی از بقیه به دست نیامده است. از معروف ترین شاگردان او سید مرتضی علم الهدی و برادر نابغه اش سید رضی، شیخ طوسی، نجاشی، ابوالفتح کراچکی، ابوجعفربن سالار وعبدالغنی را می توان نام برد که همه از مفاخر جهان اسلام به حساب می آیند. (دوانی، علی، مکتب اسلام، سال اول، شماره 3)
در مورد چگونگی آشنایی او با دو شاگرد ممتازش یعنی سید رضی و سید مرتضی، کرامتی را نقل می کنند که ما آن را عیناً از کتاب قصص العلماء مرحوم تنکابنی نقل می کنیم: A«شیخ مفید شبی در خواب دید که در مسجد کرخ که از مساجد بغداد است نشسته و صدیقه کبری حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) دست حسنین(ع) را گرفته و به نزد شیخ مفید آمد و فرمود: A«یا شیخ علمهماالفقهA» (ای شیخ به این دو فقه یاد بده) پس بیدار شد و در حیرت افتاد که این چه خواب است و مرا چه که امام را تعلیم نمایم و خواب دیدن ائمه معصومین علیهم السلام خواب شیطانی نیست.
پس صبح آن شب را به همان مسجد که دید رفته و در آنجا نشست، به ناگاه دید که مادر سید مرتضی آمد و کنیزان دور او را گرفته و دست سید مرتضی و سید رضی را گرفته به نزد شیخ مفید آمد و گفت: A«یا شیخ علمهما الفقهA». شیخ تعبیر آن خواب را فهمید و در احترام سید مرتضی و سید رضی کمال مبالغه را داشت.A» (تنکابنی، میرزا محمد، قصص العلماء، ص 403)

می توان ادعا کرد که شیخ مفید در تمام زمینه های علوم اسلامی قلم فرسایی کرده اند و در همه موضوعات علمی و دینی سخن به میان آورده اند. اغلب تألیفات ایشان پاسخ به سؤالات گوناگون علمی است که از شهرها و کشورهای اسلامی به وی رسیده و همچنین رد عقاید و نظریات دانشمندانی از فرقه های غیرشیعه نامی عصر او است. در این باره آقای علی دوانی به نقل از حاج میرزا حسین نوری در مستدرک الوسائل می نویسد: A«کمتر کتب علمای شیعه پس از وی، یافت می شود که از مسائل متعلق به امامت و ادله اثبات آن، از کتاب و سنت از نظر درایت و روایت ولو به اشاره به آنها، در کتابهای شیخ مفید مطلبی نباشد.A» (دوانی، علی، مفاخر اسلام، همان)

نجاشی 171 جلد کتاب از تألیفات شیخ را ذکر کرده است که اسامی برخی از آنها به این ترتیب است:
1 - در فقه و اصول؛ الفرائض الشرعیه، احکام النساء، اصول الفقه، النکت فی مقدمات الاصول.
2 - در علوم قرآنی؛ الکلام فی دلائل القرآن، وجوه اعجاز القرآن، النصره فی فضل القرآن، البیان فی تألیف القرآن، او یکی از پرکارترین افراد در این رشته بود.
3 - در علم کلام و عقائد؛ اوائل المقالات، نقض فضیله المعتزله، الافصاح، الایضاح، الأرکان و... (نجاشی، رجال، ص 327 و 328)

شیخ مفید پس از 75 سال تلاش و خدمت ارزنده در سال 413 در بغداد در بیست و هفتم یا بیست و هشتم ماه مبارک رمضان دار فانی را وداع گفت و در پائین پای امام موسی بن جعفر و نوه عالی قدرش امام محمد تقی یعنی کاظمین(ع) جنب آرامگاه استادش جعفربن محمد قولویه قمی دفن شد. (شیخ طوسی، فهرست، ص 158، رجال، ص 287)
شیخ طوسی که خود حاضر در صحنه تشییع شیخ مفید بود اعتقاد دارد روز وفات او از حیث کثرت دوست و دشمن و برای ادای نماز و گریستن بر او همانند و نظیر نداشته است. هشتاد هزار تن از شیعیان او را تشییع و سید مرتضی علم الهدی بر او نماز گزارد.

[ ۱٥ آذر ۱۳۸۸ ] [ ٦:۳٧ ‎ب.ظ ] [ آرش ] [ نظرات () ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

کانال ما رو در تلگرام دنبال کنید : ketabnew@ https://telegram.me/ketabnew
نويسندگان
لینک دوستان
موضوعات وب
امکانات وب
Instagram

کمک به سازمان خيريه محک